Streszczenie
Współczesny internet znalazł się w punkcie krytycznym. Pierwotna obietnica otwartej, zdecentralizowanej sieci ustąpiła miejsca rzeczywistości zdominowanej przez komercyjne monopole, gospodarkę uwagi i inwigilację behawioralną. Niniejsze opracowanie analizuje koncepcję Europejskiego Intranetu (projekt Avalon) jako odpowiedzi na ten kryzys. Proponujemy przejście od modelu platformowego do modelu Cyfrowej Infrastruktury Publicznej (DPI), w którym tożsamość, płatności i wymiana danych stają się dobrem publicznym. Raport szczegółowo omawia architekturę systemu, strategię wdrożenia „Adopt, Co-Fund, Buy, Build” oraz implikacje społeczne dla edukacji, biznesu i administracji. Jest to mapa drogowa do odzyskania cyfrowej suwerenności Europy.
1. Kryzys Internetu Platformowego i Imperatyw Zmiany
Żyjemy w epoce paradoksu. Nigdy w historii ludzkości dostęp do informacji nie był tak łatwy, a jednocześnie nigdy nasza cyfrowa egzystencja nie była tak bardzo zależna od wąskiej grupy prywatnych korporacji. Model, który dominuje obecnie w sieci, można określić mianem „internetu platformowego”. W tym układzie użytkownik nie jest suwerennym podmiotem, lecz towarem w gospodarce uwagi, a jego dane osobowe stanowią walutę, którą opłaca dostęp do usług.
Konsekwencje tego stanu rzeczy są dewastujące dla tkanki społecznej i gospodarczej. Po pierwsze, obserwujemy postępującą fragmentację tożsamości cyfrowej. Obywatel zmuszony jest do zarządzania dziesiątkami kont i haseł, co generuje ogromne koszty transakcyjne i obniża poziom bezpieczeństwa. Po drugie, brak interoperacyjności między systemami publicznymi a prywatnymi tworzy zamknięte silosy danych, hamując innowacyjność. Po trzecie, i być może najważniejsze, erozja prywatności stała się modelem biznesowym. Mechanizmy profilowania i tzw. „dark patterns” są projektowane tak, aby uzależniać użytkowników i eksploatować ich słabości poznawcze.
W obliczu tych wyzwań Europa musi zdefiniować na nowo swoje podejście do technologii. Odpowiedzią nie jest kolejna regulacja, lecz budowa alternatywy infrastrukturalnej. Koncepcja Europejskiego Intranetu, znana wewnętrznie jako projekt Avalon, postuluje transformację internetu w Cyfrową Infrastrukturę Publiczną (Digital Public Infrastructure – DPI). Jest to podejście, w którym cyfrowe fundamenty społeczeństwa są zarządzane w interesie publicznym, z gwarancją powszechnego dostępu, neutralności i bezpieczeństwa, analogicznie do sieci drogowej czy energetycznej.
2. Architektura Zaufania: Od Silosów do Warstw
Fundamentem proponowanej zmiany jest odejście od monolitycznych systemów informatycznych na rzecz architektury warstwowej, inspirowanej budową systemów operacyjnych. Europejski Intranet dzieli się na dwa kluczowe komponenty: stabilny Rdzeń (Core DPI) oraz dynamiczny Ekosystem Aplikacji Partnerskich. Taka separacja pozwala na zachowanie bezpieczeństwa funkcji krytycznych przy jednoczesnym uwolnieniu innowacyjności w warstwie usługowej.
2.1. Rdzeń Systemu (Core DPI)
Rdzeń Europejskiego Intranetu to zestaw modułów niezbędnych do funkcjonowania nowoczesnego państwa, rozwijanych jako dobro publiczne (public commons). Oznacza to pełną otwartość kodu źródłowego i brak komercjalizacji na tym poziomie. W skład Rdzenia wchodzą:
Tożsamość Cyfrowa (Identity Layer) Jest to kamień węgielny systemu. W modelu tym każdy obywatel posiada jeden, unikalny i zweryfikowany profil. Eliminuje to anonimowe trolle i boty, przywracając zaufanie w interakcjach online. System opiera się na standardach eIDAS 2.0 oraz integracji z Europejskim Portfelem Tożsamości Cyfrowej. Kluczową innowacją jest tu mechanizm minimalizacji danych (selective disclosure) – użytkownik udostępnia tylko te atrybuty, które są niezbędne w danej interakcji (np. potwierdzenie pełnoletności bez ujawniania daty urodzenia), co stanowi rewolucyjną zmianę w ochronie prywatności.
Infrastruktura Komunikacyjna Europejski Intranet uniezależnia obywateli od prywatnych komunikatorów monetyzujących metadane. Wykorzystując federacyjne protokoły takie jak Matrix, system zapewnia domyślne szyfrowanie end-to-end (E2EE) dla wszystkich konwersacji. Obejmuje to nie tylko czat, ale także wideokonferencje i kanały urzędowe, tworząc bezpieczną przestrzeń wymiany informacji.
Cyfrowy Sejf (Data Repository) Zamiast rozproszonych baz danych, system oferuje każdemu obywatelowi osobiste repozytorium na dokumenty. Integracja z kwalifikowanym podpisem elektronicznym (QES) pozwala na nadawanie dokumentom mocy prawnej bezpośrednio z poziomu platformy. Dokumenty są szyfrowane, a pełną kontrolę nad dostępem do nich ma wyłącznie właściciel profilu.
Płatności i Rozliczenia Integracja otwartej bankowości (PSD2) i standardów SEPA Instant bezpośrednio w infrastrukturze publicznej pozwala na natychmiastowe rozliczenia bez prowizji dla pośredników. To nie tylko wygoda, ale realna oszczędność dla gospodarki, eliminująca „podatek” nakładany przez globalne korporacje płatnicze.
2.2. Ekosystem Aplikacji Partnerskich
Wokół stabilnego Rdzenia budowany jest bogaty ekosystem aplikacji domenowych – od dzienników szkolnych po systemy księgowe dla MŚP. Dzięki udostępnieniu API Rdzenia (logowanie, płatności), bariera wejścia dla europejskich startupów drastycznie maleje. Firmy mogą skupić się na dostarczaniu wartości biznesowej, zamiast budować infrastrukturę od zera. Warunkiem obecności w tym ekosystemie jest jednak spełnienie rygorystycznych standardów jakości.
3. Strategia Rozwoju: Model ACBB
Budowa tak złożonego systemu wymaga pragmatycznego podejścia do zasobów. Fundacja Open Digital, analizując założenia projektu Avalon, w pełni popiera innowacyjną strategię „Adopt, Co-Fund, Buy, Build” (ACBB). Jej celem jest osiągnięcie stanu, w którym 90% oprogramowania administracji publicznej to Open Source tworzony w Europie.
1. Adopt (Adoptuj) W pierwszej kolejności należy sięgać po dojrzałe rozwiązania Open Source. Przykładem jest adopcja protokołu Matrix, zweryfikowanego już przez rząd Francji. Pozwala to uniknąć „wymyślania koła na nowo” i skraca czas wdrożenia.
2. Co-Fund (Dofinansuj) Jeśli istniejące rozwiązanie wymaga dostosowania do specyfiki DPI, państwo powinno je dofinansować. Przykładem jest wsparcie rozwoju X-Road (estońskiej warstwy wymiany danych) do skali paneuropejskiej. Dzięki temu lokalne innowacje stają się globalnymi standardami.
3. Buy and Open (Kup i Otwórz) To najbardziej radykalny element strategii, adresujący problem uzależnienia od dostawcy (vendor lock-in). Podmiot publiczny wykupuje prawa do zamkniętego systemu komercyjnego, a następnie otwiera jego kod jako dobro publiczne. Użytkownicy zachowują znany interfejs, ale zmienia się model własności – system staje się własnością społeczności.
4. Build (Zbuduj) Budowa od podstaw jest ostatecznością, zarezerwowaną dla komponentów krytycznych dla bezpieczeństwa narodowego, takich jak bezpieczny system operacyjny uniezależniający administrację od korporacji z USA.
Realizacja strategii ACBB to nie tylko kwestia technologii, ale przede wszystkim ekonomii. Pozwala ona zatrzymać transfer miliardów euro opłat licencyjnych za ocean, przekierowując te środki na lokalny rynek pracy i budowę kompetencji inżynieryjnych w Europie.
4. Nowy Standard Jakości: Avalon Compatible
Aby Europejski Intranet nie stał się chaotycznym zbiorem aplikacji, konieczne jest wprowadzenie „bramki jakościowej”. Opracowana 12-punktowa checklista kompatybilności stanowi konstytucję tego ekosystemu. Wśród kluczowych wymagań znajdują się:
Całkowity zakaz modeli biznesowych opartych na reklamach i profilowaniu marketingowym. Usługi publiczne nie mogą walczyć o uwagę użytkownika. Otwartość kodu źródłowego, umożliwiająca audyt społeczny i eliminację tylnych furtek (backdoors). Zakaz stosowania „ciemnych wzorców” (dark patterns) – interfejsy nie mogą manipulować użytkownikiem ani wymuszać niechcianych działań. Minimalizacja danych i pełna przenoszalność – użytkownik musi mieć możliwość pobrania swoich danych w otwartym formacie w dowolnym momencie. Brak vendor lock-in – technologia nie może uzależniać instytucji od jednego dostawcy.
Spełnienie tych wymogów jest warunkiem sine qua non. Gwarantuje to, że Europejski Intranet pozostanie przestrzenią przyjazną człowiekowi, w przeciwieństwie do komercyjnego internetu nastawionego na zysk.
5. DPI w Praktyce: Scenariusze Transformacji
Abstrakcyjne założenia technologiczne nabierają sensu dopiero w zderzeniu z rzeczywistością. Analiza ścieżek użytkownika (user journeys) pokazuje, jak DPI może fundamentalnie poprawić jakość życia.
Edukacja: Bezpieczna Przestrzeń dla Rozwoju
W scenariuszu szkolnym uczeń, logując się jednym kontem, uzyskuje dostęp do e-dziennika, biblioteki i platformy e-learningowej. Komunikacja z nauczycielem odbywa się przez szyfrowany, bezpieczny kanał, gdzie tożsamość pedagoga jest zweryfikowana. Co najważniejsze, system jest wolny od algorytmów uzależniających. Uczeń nie traci czasu na scrollowanie feedu, a jego dane o postępach w nauce są chronione przed sprzedażą reklamodawcom. Rodzice mają wgląd w oceny, ale bez naruszania prywatności cyfrowej dziecka przez podmioty trzecie.
Biznes: Uwolnienie Potencjału MŚP
Dla przedsiębiorcy Europejski Intranet oznacza koniec biurokratycznej udręki. Wystawiając fakturę, system automatycznie weryfikuje kontrahenta w rejestrze, eliminując ryzyko oszustw. Płatności realizowane są natychmiastowo i bezprowizyjnie dzięki module PSD2. Przedsiębiorca zyskuje darmowe, zintegrowane narzędzia do podpisywania umów i rozliczeń podatkowych, co pozwala mu skupić się na rozwoju biznesu, a nie administracji.
Ochrona Zdrowia: Ciągłość i Prywatność
W systemie DPI pacjent posiada pełną kontrolę nad swoją dokumentacją medyczną. Idąc do nowego lekarza, udziela mu tymczasowego dostępu do wyników badań poprzez mechanizm dynamicznej zgody. Po wizycie dostęp wygasa. Teleporady odbywają się przez bezpieczne łącza, a urządzenia IoT (np. ciśnieniomierze) mogą bezpiecznie przesyłać dane do lekarza prowadzącego. Rozwiązuje to problem fragmentacji danych, ratując zdrowie dzięki lepszemu przepływowi informacji.
Administracja: Urząd Proaktywny
Dzięki DPI administracja zmienia się z reaktywnej w proaktywną. Obywatel otrzymuje powiadomienie o kończącej się ważności dowodu osobistego wraz ze wstępnie wypełnionym wnioskiem. Zgłaszanie usterek w infrastrukturze miejskiej odbywa się przez zrobienie zdjęcia, które system automatycznie kieruje do właściwego wydziału. Transparentne logi operacji pozwalają obywatelowi sprawdzić, kto i kiedy przetwarzał jego sprawę, co buduje zaufanie do państwa.
6. Zarządzanie Ryzykiem i Governance
Centralizacja usług, nawet w dobrej wierze, rodzi uzasadnione obawy o powstanie cyfrowego „Wielkiego Brata”. Projekt Europejskiego Intranetu adresuje te ryzyka systemowo.
Po pierwsze, architektura systemu jest federacyjna, a nie centralna. Dane nie są składowane w jednym super-serwerze, lecz rozproszone. Po drugie, otwartość kodu jest najlepszym bezpiecznikiem – każda linijka oprogramowania może być audytowana przez społeczność pod kątem mechanizmów inwigilacyjnych. Po trzecie, nadzór nad rozwojem systemu sprawuje Rada Uniwersytetów – niezależne ciało złożone z przedstawicieli nauki, posiadające prawo weta wobec zmian naruszających prawa człowieka. Jest to unikalny mechanizm „checks and balances” w świecie technologii.
Dodatkowo, system wprowadza zabezpieczenia przed wykluczeniem cyfrowym, utrzymując fizyczne punkty wsparcia oraz projektując interfejsy z myślą o maksymalnej prostocie. W kwestii sztucznej inteligencji obowiązuje zasada „explainable AI” – zakaz stosowania algorytmicznych czarnych skrzynek w decyzjach dotyczących praw obywatela.
Podsumowanie
Europejski Intranet to coś więcej niż projekt informatyczny. To projekt cywilizacyjny, którego stawką jest odzyskanie kontroli nad technologicznym przeznaczeniem Europy. Poprzez zastąpienie komercyjnych monopoli otwartą infrastrukturą publiczną, mamy szansę zbudować internet, który jest bezpieczny, sprawiedliwy i innowacyjny.
Strategia oparta na otwartym oprogramowaniu, rygorystycznych standardach etycznych i modelu dobra publicznego stanowi jedyną realistyczną ścieżkę do suwerenności cyfrowej. Jest to inwestycja w zaufanie społeczne, stanowiąca fundament demokracji w XXI wieku. Czas, aby Europa przestała być cyfrową kolonią, a stała się architektem nowego, lepszego ładu cyfrowego.