Open Digital Foundation

Tożsamość i zaufanie
w sieci

Spis treści

  1. Obecny model: chaos tożsamości
  2. Dlaczego anonimowość się zepsuła
  3. Prywatność ≠ anonimowość
  4. Jak to działa technicznie
  5. Precedensy i przykłady
  6. Najczęstsze obawy i odpowiedzi
  7. Co to zmienia w praktyce

Tożsamość i zaufanie w sieci — dlaczego jedna osoba to jedno konto

Wprowadzenie

Europejska Superaplikacja opiera się na zasadzie, która dla wielu może brzmieć kontrowersyjnie: jedna osoba to jedno konto. Konto zweryfikowane, powiązane z prawdziwym człowiekiem, ale chroniące jego prywatność za pomocą nowoczesnej kryptografii.

Na stronie Problem internetu opisujemy, jak boty i farmy trolli zalewają przestrzeń publiczną. Na stronie Europejska Superaplikacja przedstawiamy ekosystem, w którym weryfikacja tożsamości jest wbudowana w architekturę. Ten dokument wypełnia lukę między diagnozą a rozwiązaniem. Odpowiada na dwa pytania, które naturalnie się nasuwają: dlaczego weryfikacja tożsamości jest konieczna i jak można ją zrealizować, nie tworząc państwa nadzoru.

To pytania, które zasługują na poważne, szczegółowe i uczciwe odpowiedzi. Szczególnie drugie — bo obawa przed nadużyciem zweryfikowanej tożsamości jest nie tylko zrozumiała, ale wręcz zdrowa. Zamiast ją bagatelizować, pokażemy konkretne mechanizmy techniczne i prawne, które sprawiają, że weryfikacja i prywatność nie stoją w sprzeczności.

1. Obecny model: chaos tożsamości

Przeciętny Europejczyk ma dziś ponad sto kont internetowych. Według badań firmy NordPass z 2024 roku średnia wynosi od 100 do 170 kont na osobę — w zależności od kraju i metodologii pomiaru. Dashlane podaje podobne szacunki. Większości tych kont nie pamiętamy. Część z nich założyliśmy lata temu i nie wiemy nawet, czy nadal istnieją.

Każde z tych kont to osobna kombinacja loginu i hasła. Osobna polityka prywatności, którą zaakceptowaliśmy nie czytając. Osobny zestaw danych, który gdzieś leży na czyimś serwerze. I — co najważniejsze z perspektywy bezpieczeństwa — każde konto to osobny punkt, przez który ktoś może się do nas włamać.

Konsekwencje tego chaosu są namacalne. Ludzie używają tych samych haseł w wielu serwisach, bo zapamiętanie stu unikalnych jest po prostu niemożliwe. Według raportu Verizon Data Breach Investigations z 2024 roku ponad 80% włamań na konta wykorzystuje skradzione lub powtórzone hasła. Kiedy wycieknie baza danych jednego serwisu — a wycieki zdarzają się regularnie — przestępcy próbują tych samych kombinacji w dziesiątkach innych miejsc. I często im się udaje.

Jest w tym głęboki paradoks. Mamy więcej kont niż kiedykolwiek w historii, ale mniej zaufania niż kiedykolwiek. Nie ufamy, że nasze dane są bezpieczne. Nie ufamy, że osoby, z którymi rozmawiamy online, są tym, za kogo się podają. Nie ufamy recenzjom, komentarzom, profilom. Żyjemy w systemie, który wymaga od nas ciągłego potwierdzania tożsamości — ale robi to w sposób, który nie daje nikomu żadnej pewności.

Tymczasem w świecie korporacyjnym ten problem został rozwiązany dawno temu. Jeśli pracujesz w firmie zatrudniającej kilkaset osób, prawdopodobnie masz jedno konto (tzw. Single Sign-On, SSO), przez które logujesz się do wszystkiego: poczty, dokumentów, komunikatora, systemu HR, platformy szkoleniowej. Jedno hasło, jedna tożsamość, jeden punkt zarządzania. Twój pracodawca uznał, że chaos stu osobnych loginów to ryzyko i strata czasu. Wprowadził centralne uwierzytelnianie, bo to po prostu działa lepiej.

Dlaczego obywatele nie mają takiego systemu? Dlaczego firma potrafi dać swoim pracownikom spójną tożsamość cyfrową, a społeczeństwo nie potrafi dać tego samego swoim obywatelom? Nie dlatego, że to technicznie niemożliwe. Dlatego, że dotychczasowy model biznesowy internetu nie był zainteresowany jego budowaniem. Każda platforma wolała mieć „swoich” użytkowników, „swoje” dane, „swoją” bazę kont. Fragmentacja tożsamości nie jest błędem w systemie — jest jego cechą.

Europejska Superaplikacja proponuje to, co w świecie korporacyjnym działa od lat: jedną, zweryfikowaną tożsamość, która jest przepustką do całego ekosystemu usług. Z tą różnicą, że tożsamość nie należy do pracodawcy ani do korporacji — należy do obywatela.

2. Dlaczego anonimowość się zepsuła

W 1993 roku magazyn „The New Yorker” opublikował rysunek, który stał się jednym z najczęściej cytowanych obrazków w historii internetu. Jeden pies mówi do drugiego, siedząc przed komputerem: „W internecie nikt nie wie, że jesteś psem”. Było to zabawne i wyzwalające. Anonimowość miała być tarczą dla słabych, narzędziem wolności, przestrzenią, gdzie liczy się to, co mówisz, a nie kim jesteś.

Trzydzieści lat później ta obietnica leży w gruzach. Anonimowość, która miała chronić ludzi, stała się narzędziem do masowej manipulacji. Nie dlatego, że sama idea była zła. Dlatego, że świat się zmienił, a architektura internetu — nie.

Skala: internet bez ludzi

Zacznijmy od danych, które powinny zmienić sposób, w jaki myślimy o sieci.

Według raportu Imperva „Bad Bot Report” z 2024 roku ponad połowa globalnego ruchu w internecie — dokładnie 51% — jest generowana przez boty, a nie przez żywych ludzi1. To historyczny punkt zwrotny. Po raz pierwszy automatyczny ruch przewyższył ludzki.

Na poszczególnych platformach sytuacja jest jeszcze bardziej dramatyczna. Meta raportuje, że na samym Facebooku istnieje około 140 milionów fałszywych kont — to blisko 4% wszystkich aktywnych użytkowników miesięcznie2. Analizy platformy X (dawniej Twitter) są jeszcze bardziej alarmujące: niezależne badania wskazują, że nawet 64% kont na tej platformie może należeć do botów lub być nieautentycznych3. TikTok w samym pierwszym kwartale 2024 roku usunął 171 milionów kont naruszających regulamin4.

Te liczby nie opisują marginalnego problemu. Opisują system, w którym znacząca część „rozmowy publicznej” nie jest rozmową ludzi. Kiedy scrollujesz komentarze pod artykułem, kiedy widzisz trending topic, kiedy czytasz recenzję produktu — statystycznie rzecz biorąc, częściej obcujesz z aktywnością automatu niż drugiego człowieka. Wkraczamy w erę, którą niektórzy nazywają „Martwym Internetem” (Dead Internet Theory) — świat, w którym maszyny rozmawiają z maszynami, a ludzie są widzami teatru, który biorą za rzeczywistość.

Polska: 34 miliony głosów, które nie istniały

Abstrakcyjne statystyki globalne nabierają przerażającego wymiaru, gdy spojrzymy na konkretne przypadki. Polska stała się w ostatnich latach jednym z głównych celów zorganizowanej cyberwojny informacyjnej.

Śledztwa dziennikarskie VSquare i OKO.press ujawniły, że w pierwszych miesiącach 2024 roku tylko jedna zorganizowana grupa — tzw. „farma trolli” powiązana z rosyjską agencją Social Design Agency — wygenerowała w polskim internecie 33,9 miliona komentarzy i blisko 40 tysięcy postów5.

Trzydzieści cztery miliony. To prawie tyle, ile wynosi populacja całego kraju. Ta cyfrowa armia, działająca pod osłoną anonimowości, nie wrzucała przypadkowych treści. Wykorzystując generatywną sztuczną inteligencję, produkowała komentarze gramatycznie poprawne, nasycone emocjami, dopasowane do polskiego kontekstu kulturowego. Boty udawały zatroskane matki, wściekłych rolników, rozczarowanych wyborców. Wchodziły w dyskusje, podsycały lęki, szczuły jednych Polaków na drugich.

Mechanizm: dlaczego anonimowość to umożliwia

Kluczowy problem z anonimowością nie polega na tym, że ludzie kłamią — ludzie kłamali zawsze, na długo przed internetem. Problem polega na tym, że anonimowość pozwala skalować kłamstwo do poziomu, który przytłacza prawdę.

W świecie fizycznym, jeśli chcesz wpłynąć na debatę publiczną, potrzebujesz ludzi. Prawdziwych ludzi, z twarzami, głosami, obecnością. Jeśli na wiec przychodzi tysiąc osób, to jest tysiąc osób. W świecie cyfrowym jeden człowiek wyposażony w odpowiednie oprogramowanie może symulować milion osób. Może generować tysiące komentarzy na minutę, tworzyć setki profili, podbijać dowolny temat do statusu „trendu”. A wszyscy dookoła — prawdziwi ludzie — ulegają wrażeniu, że to opinia większości.

To asymetryczna wojna, którą społeczeństwa przegrywają każdego dnia. Platformy chwalą się usuwaniem milionów kont — ale usunięcie jednego konta wymaga czasu i zasobów. Założenie nowego przez bota zajmuje milisekundy. To jak próba osuszania oceanu łyżeczką.

Psychologia maski

Problem anonimowości nie ogranicza się do botów i państwowych operacji. Dotyczy też zwykłych ludzi. Psycholog John Suler opisał w 2004 roku zjawisko, które nazwał „efektem rozhamowania online” (online disinhibition effect): kiedy ludzie działają anonimowo, zachowują się inaczej niż twarzą w twarz. Mówią rzeczy, których nigdy nie powiedzieliby w bezpośredniej rozmowie. Granica między ostrą krytyką a agresją się zaciera6.

Dane potwierdzają tę obserwację. Badania porównawcze (m.in. Cho i Kim, 2012) wykazały, że komentarze publikowane anonimowo zawierają agresywne lub obraźliwe treści w 53% przypadków, podczas gdy komentarze podpisane — w 29%7. To prawie dwukrotna różnica. Anonimowość nie tylko umożliwia manipulację na skalę przemysłową — zmienia też sposób, w jaki zachowują się prawdziwi ludzie.

Fałszywe recenzje: anonimowość niszczy zaufanie komercyjne

Skutki nie ograniczają się do polityki. Badania szacują, że od 30 do 47% recenzji produktów w największych serwisach e-commerce jest fałszywych8. Firmy płacą za pozytywne opinie swoich produktów i negatywne opinie konkurencji. Powstał cały przemysł fake reviews — od tanich farm w Azji po wyrafinowane sieci fałszywych recenzentów z „prawdziwymi” profilami.

Kiedy nie wiadomo, czy recenzja została napisana przez prawdziwego kupującego, cały system reputacji traci sens. Zaufanie — fundament handlu — eroduje. A konsumenci, zmuszeni do podejmowania decyzji na podstawie niewiarygodnych danych, tracą czas, pieniądze i cierpliwość.

To wszystko jest możliwe, bo obecny internet nie potrafi odpowiedzieć na jedno proste pytanie: czy po drugiej stronie jest prawdziwy człowiek?

3. Prywatność ≠ anonimowość

To jest najważniejsze rozróżnienie w całym dokumencie. Jeśli zabierzesz z tego tekstu jedną myśl, niech będzie to ta: prywatność i anonimowość to nie to samo. Choć internet nauczył nas je mylić, różnica między nimi jest fundamentalna — i od jej zrozumienia zależy, czy uda nam się zbudować bezpieczną przestrzeń cyfrową.

Cztery pojęcia, które trzeba rozróżnić

Prywatność to prawo do kontroli nad tym, kto i co o Tobie wie. Ty decydujesz, co ujawniasz i komu. Prywatność nie oznacza, że nikt nie zna Twojej tożsamości — oznacza, że masz nad nią kontrolę.

Anonimowość to całkowite ukrycie tożsamości. Nikt nie wie, kim jesteś — nawet system. W pełni anonimowe środowisko nie pozwala przypisać żadnego działania do konkretnej osoby.

Pseudonimowość to stan pośredni: działasz pod przybraną nazwą, ale system wie, że jesteś unikalną, prawdziwą osobą. Inni widzą Twój pseudonim i mogą oceniać Twoją reputację, ale nie znają Twojego imienia ani adresu. To kompromis, który pozwala budować wiarygodność bez rezygnacji z ochrony tożsamości.

Rozliczalność to możliwość pociągnięcia do odpowiedzialności w przypadku nadużycia. Nie oznacza publicznego ujawnienia danych. Oznacza, że istnieje ścieżka — prawna, nie dowolna — pozwalająca zidentyfikować sprawcę przestępstwa.

Analogie: jak to działa w świecie fizycznym

Różnica między prywatnością a anonimowością jest trudna do uchwycenia w abstrakcji, ale natychmiast staje się jasna, gdy pomyślimy o przykładach z codziennego życia.

Lekarz. Twój lekarz zna Twoje imię, nazwisko, historię choroby, wyniki badań. Ma dostęp do najbardziej intymnych informacji o Twoim zdrowiu. Ale nie publikuje ich na forum, nie sprzedaje ich firmom ubezpieczeniowym, nie opowiada o nich znajomym. Masz prywatność — chociaż nie masz anonimowości. Lekarz wie, kim jesteś. I właśnie dlatego możesz mu zaufać.

Tablica rejestracyjna. Każdy samochód na drodze ma tablicę rejestracyjną. System wie, kto jest właścicielem pojazdu. Ale przechodnie nie — widzą numer, nie tożsamość. Policja ma dostęp do danych właściciela, ale tylko w uzasadnionych przypadkach, zgodnie z procedurą prawną. Nikt rozsądny nie nazywa tablic rejestracyjnych „inwigilacją kierowców”, bo rozumiemy, że to mechanizm bezpieczeństwa, nie śledzenia.

Wybory. Głosowanie jest tajne — nie wiesz, na kogo zagłosował Twój sąsiad, i nikt nie wie, na kogo zagłosowałeś Ty. To prywatność. Ale głosowanie nie jest anonimowe — system wie, że głosujesz, i upewnia się, że głosujesz raz. Właśnie dlatego wyborów nie da się sfałszować armią botów. Tożsamość głosującego jest zweryfikowana. Treść głosu — nie.

Konto bankowe. Bank zna Twoją tożsamość — musiałeś ją potwierdzić przy zakładaniu konta (procedura KYC — Know Your Customer). Ale kasjer w sklepie, w którym płacisz kartą, nie widzi Twojego salda, historii transakcji ani adresu zamieszkania. System bankowy weryfikuje, że masz środki na koncie i że jesteś osobą uprawnioną do ich użycia — nic więcej.

Bramkarz na koncercie. Sprawdza Twój bilet. Potwierdza, że masz prawo wejść. Ale nie zapisuje Twojego imienia, nie fotografuje Twojej twarzy, nie śledzi, pod którą sceną stałeś. Sprawdził, co musiał sprawdzić — i zapomniał.

Fałszywy dylemat

We wszystkich tych przykładach żyjemy w modelu, który łączy prywatność z rozliczalnością. Twoja tożsamość jest zweryfikowana tam, gdzie to konieczne — ale Twoje życie prywatne pozostaje Twoje. Nie musisz wybierać między byciem śledzonym a byciem anonimowym.

Internet jest jedynym miejscem, gdzie wmówiono nam, że musimy dokonać takiego wyboru. Albo oddajesz swoje dane korporacjom w zamian za „darmowe” usługi (model Google, Meta, Amazon), albo ukrywasz się za maską anonimowości i akceptujesz chaos, który z tego wynika. To fałszywy dylemat.

Istnieje trzecia droga: system, w którym Twoja tożsamość jest zweryfikowana (wiesz, że rozmawiasz z prawdziwym człowiekiem), ale Twoja prywatność jest chroniona (nikt nie zbiera Twoich danych w celach reklamowych, nie śledzi Twoich kroków, nie buduje Twojego profilu psychologicznego). Maksimum prywatności, zero bezkarności.

To nie jest utopia. To model, który w świecie fizycznym stosujemy od stuleci. Czas przenieść go do świata cyfrowego.

4. Jak to działa technicznie

Obietnica „prywatności bez anonimowości” brzmi dobrze — ale jak ją spełnić w praktyce? Jakie technologie pozwalają zweryfikować tożsamość człowieka, nie zamieniając systemu w maszynę do inwigilacji? Ten rozdział odpowiada na to pytanie — bez żargonu, z analogiami, dla czytelnika, który nie jest inżynierem.

EUDI Wallet: europejski portfel tożsamości cyfrowej

W 2024 roku Unia Europejska przyjęła rozporządzenie eIDAS 2.0, które zobowiązuje każde państwo członkowskie do udostępnienia obywatelom Europejskiego Portfela Tożsamości Cyfrowej (EUDI Wallet) do 2026 roku. To nie jest odległy plan — to regulacja, która wchodzi w życie.

EUDI Wallet to aplikacja na Twoim telefonie. Nie jest „bazą danych o obywatelach” prowadzoną przez rząd. Jest zdecentralizowanym portfelem poświadczeń, który nosisz ze sobą — tak jak fizyczny portfel z dokumentami. Różnica polega na tym, że cyfrowy portfel pozwala Ci ujawniać tylko te informacje, które chcesz, tylko tym osobom, którym chcesz, i tylko wtedy, gdy chcesz.

W fizycznym portfelu masz dowód osobisty, prawo jazdy, kartę ubezpieczeniową, może legitymację studencką. Kiedy bramkarz w klubie chce sprawdzić Twój wiek, pokazujesz mu dowód — a on widzi Twoje imię, nazwisko, zdjęcie, adres i datę urodzenia. Widzi wszystko, chociaż potrzebuje tylko jednej informacji: czy masz ponad 18 lat.

EUDI Wallet rozwiązuje ten problem. Zamiast pokazywać cały dokument, możesz ujawnić wyłącznie to, co jest potrzebne: „mam ponad 18 lat” — bez daty urodzenia, bez imienia, bez adresu. System potwierdza fakt, nie dane.

Selektywne ujawnianie: pokaż tylko to, co musisz

Technologia, która to umożliwia, nazywa się selektywnym ujawnianiem (Selective Disclosure). W wariancie technicznym znanym jako SD-JWT (Selective Disclosure JSON Web Token) Twoje dokumenty cyfrowe są skonstruowane tak, że każda informacja — imię, data urodzenia, adres, obywatelstwo, wykształcenie — jest osobnym „polem”, które możesz ujawnić lub ukryć niezależnie od pozostałych.

Wyobraź sobie bilet na koncert, na którym poszczególne informacje są zakryte zdrapkami. Bramkarz potrzebuje zobaczyć, że bilet jest ważny i na dzisiejszy koncert — więc zdrapujesz te dwa pola. Ale Twoje imię, numer miejsca i cena biletu pozostają zakryte. Bramkarz może zeskanować bilet i matematycznie potwierdzić, że jest autentyczny (wydany przez oficjalnego sprzedawcę), nie widząc niczego poza tym, co mu pokazałeś.

Tak właśnie działa SD-JWT. Weryfikator — strona internetowa, aplikacja, urząd — widzi wyłącznie te atrybuty, na których ujawnienie wyraziłeś zgodę. Może matematycznie sprawdzić, że pochodzą z dokumentu podpisanego przez zaufanego wydawcę (np. państwo). Ale nie widzi niczego więcej.

Zero-knowledge proofs: udowodnij coś, nie ujawniając niczego

Selektywne ujawnianie pozwala wybrać, które pola pokazujesz. Ale co, jeśli chcesz udowodnić pewien fakt, nie ujawniając żadnych konkretnych danych? Tu wchodzą do gry dowody z wiedzą zerową (Zero-Knowledge Proofs, ZKP) — jedno z najelegantrszych osiągnięć współczesnej kryptografii.

Idea jest prosta, choć matematyka za nią stojąca jest skomplikowana. ZKP pozwala udowodnić prawdziwość pewnego twierdzenia, nie ujawniając żadnych informacji, na których to twierdzenie się opiera.

Analogia: bramka wzrostu w wesołym miasteczku. Podchodzisz do karuzeli, stajesz przy bramce i albo się mieścisz, albo nie. Bramka nie mierzy Twojego wzrostu, nie zapisuje wyniku, nie wie, czy masz 142 cm czy 178 cm. Wie tylko jedno: „spełnia warunek” lub „nie spełnia warunku”. To jest dowód z wiedzą zerową — binarna odpowiedź (tak/nie), bez ujawniania danych, na których ta odpowiedź bazuje.

W kontekście EUDI Wallet ZKP pozwala na scenariusze takie jak: udowodnij, że masz ponad 18 lat, bez ujawniania daty urodzenia. Udowodnij, że mieszkasz w Unii Europejskiej, bez ujawniania kraju ani miasta. Udowodnij, że masz ważne prawo jazdy, bez ujawniania numeru dokumentu. System potwierdza fakt. Nie przechowuje danych. Nie wie, ile masz lat — wie tylko, że spełniasz warunek.

Niełączliwość: każda prezentacja wygląda inaczej

Jest jeszcze jedno kluczowe zabezpieczenie, które rozwiązuje problem znany z obecnego internetu: profilowanie. Dziś, kiedy logujesz się przez Google lub Facebooka do różnych serwisów, te serwisy mogą (i często to robią) „porozmawiać” ze sobą i złożyć obraz Twojej aktywności. Google wie, że logowałeś się do serwisu X o 9:00, do serwisu Y o 11:00 i do serwisu Z o 15:00. Wie, kim jesteś we wszystkich tych miejscach.

EUDI Wallet został zaprojektowany z myślą o niełączliwości (unlinkability). Za każdym razem, gdy prezentujesz swoje poświadczenie, wygląda ono inaczej — dzięki technologiom takim jak podpisy BBS+. Serwis X widzi, że rozmawiasz z prawdziwą osobą. Serwis Y widzi to samo. Ale serwisy X i Y nie są w stanie połączyć tych dwóch interakcji i ustalić, że to ta sama osoba. Nie mogą zbudować Twojego profilu, śledzić Twoich kroków, sprzedawać Twoich danych.

To fundamentalna różnica wobec modelu „Zaloguj przez Google” czy „Zaloguj przez Facebook”. Tam logowanie jest bramą do śledzenia. W modelu EUDI Wallet logowanie jest potwierdzeniem tożsamości — i niczym więcej.

Podsumowanie techniczne w jednym zdaniu

EUDI Wallet pozwala udowodnić, że jesteś prawdziwą osobą, nie mówiąc nikomu, kim jesteś. Selektywne ujawnianie pozwala wybrać, co pokazujesz. Zero-knowledge proofs pozwalają potwierdzić fakt bez ujawniania danych. Niełączliwość uniemożliwia śledzenie Twojej aktywności między serwisami. Wszystko to jest kodem open source, który każdy może sprawdzić.

To nie jest science fiction. To technologia, która istnieje, jest rozwijana i wchodzi w fazę wdrożenia w Unii Europejskiej.

5. Precedensy i przykłady

Idea „jedna osoba = jedno konto” nie powstała w próżni. Systemy weryfikacji tożsamości istnieją od dawna — w bankowości, w administracji publicznej, w podróżach lotniczych. Pytanie nie brzmi, czy weryfikacja jest możliwa, lecz jak ją zaprojektować, żeby chroniła obywatela zamiast go kontrolować. Oto pięć przypadków — z różnych krajów i kontekstów — które pokazują, co działa, co nie działa i czego Europa może się z nich nauczyć.

Estonia: cyfrowe państwo od dwudziestu lat

Estonia jest najbliżej tego, co proponujemy, i funkcjonuje od ponad dwóch dekad. Estoński system e-ID, uruchomiony w 2002 roku, daje każdemu obywatelowi jedną kartę, która jest kluczem do praktycznie wszystkich usług publicznych: podatki, opieka zdrowotna, głosowanie, rejestracja firmy, podpis elektroniczny. 99% usług administracji publicznej jest dostępnych online — jedyne wyjątki to ślub, rozwód i transakcje nieruchomościami, które wymagają fizycznej obecności.

Program e-Residency, uruchomiony w 2014 roku, rozszerzył ten model na osoby spoza Estonii. Obcokrajowcy mogą uzyskać estońską tożsamość cyfrową i za jej pomocą prowadzić firmę, podpisywać umowy, korzystać z bankowości.

Co poszło dobrze: pełna cyfryzacja administracji, wysokie zaufanie obywateli, realne oszczędności (szacowane na 2% PKB rocznie dzięki eliminacji papierkowej biurokracji). Estonia nie odnotowała skandali inwigilacyjnych związanych z e-ID. System działa transparentnie, obywatele mają dostęp do logów — widzą, kto i kiedy sprawdzał ich dane.

Lekcja dla Europy: weryfikacja tożsamości i zaufanie obywateli mogą iść w parze, pod warunkiem że system jest przejrzysty, a obywatel ma kontrolę nad swoimi danymi. Estonia pokazuje, że to nie teoria — to dwadzieścia lat praktyki.

Systemy bankowe: weryfikacja, którą akceptujemy bez wahania

Każdy, kto ma konto w banku, przeszedł procedurę KYC (Know Your Customer). Musiałeś pokazać dowód osobisty, potwierdzić adres, czasem podać źródło dochodów. Bank wie, kim jesteś. Ma Twoje dane. Przechowuje je i jest za nie odpowiedzialny.

Nikt rozsądny nie nazywa tego inwigilacją. Rozumiemy, że weryfikacja tożsamości w bankowości jest fundamentem zaufania. Bez niej system finansowy nie mógłby funkcjonować — nie dałoby się zapobiegać oszustwom, praniu pieniędzy, kradzieży tożsamości.

KYC jest akceptowane, bo spełnia trzy warunki: jest celowe (weryfikujesz się po to, by uzyskać konkretną usługę), jest regulowane (bank nie może robić z Twoimi danymi co chce — podlega przepisom ochrony danych), jest ograniczone (kasjer w sklepie nie widzi Twojego salda, nawet jeśli płacisz kartą tego banku).

Pytanie, które się nasuwa: jeśli akceptujemy weryfikację tożsamości w systemie finansowym, dlaczego nie akceptujemy jej w przestrzeni publicznej? Dlaczego uważamy za normalne, że bank wie, kim jesteś, ale za inwigilację — że platforma społecznościowa potwierdza, że jesteś prawdziwym człowiekiem? Jeśli zaufanie jest fundamentem handlu, to jest też fundamentem debaty publicznej.

Indie (Aadhaar): lekcja z centralizacji

Program Aadhaar, uruchomiony w 2009 roku, to największy system identyfikacji biometrycznej na świecie. Obejmuje ponad 1,4 miliarda osób. Jego głównym celem było włączenie finansowe — miliony Hindusów nie miały żadnych dokumentów tożsamości, co uniemożliwiało im otwieranie kont bankowych, otrzymywanie zasiłków czy korzystanie z usług publicznych. W tym sensie Aadhaar odniósł sukces: włączył do systemu setki milionów ludzi, którzy wcześniej byli niewidoczni dla państwa.

Ale Aadhaar jest też ostrzeżeniem. System opiera się na centralnej bazie biometrycznej — odciski palców i skany tęczówki 1,4 miliarda osób przechowywane w jednym miejscu. Zdarzały się wycieki danych. Pojawiły się przypadki odmowy usług z powodu błędów biometrycznych (odciski palców ścierają się u osób pracujących fizycznie). System stał się w praktyce obowiązkowy — choć formalnie nie miał taki być — bo bez niego nie dało się uzyskać wielu usług.

Lekcja dla Europy jest precyzyjna: weryfikacja tożsamości tak, centralna baza biometryczna nie. EUDI Wallet celowo unika modelu Aadhaar. Dane w europejskim systemie pozostają na urządzeniu użytkownika, nie w centralnej bazie. Weryfikacja opiera się na poświadczeniach kryptograficznych, nie na biometrii. To fundamentalna różnica architektoniczna.

Korea Południowa: weryfikacja bez właściwych zabezpieczeń

W 2007 roku Korea Południowa wprowadziła wymóg rejestracji pod prawdziwym imieniem na dużych portalach internetowych. Celem było ograniczenie hejtu i cyberprzemocy, które stały się poważnym problemem społecznym (Korea odnotowywała tragiczne przypadki samobójstw nastolatków napędzanych nękaniem online).

Efekt był mieszany. Z jednej strony badania (Cho i Kim, 2012) potwierdziły, że weryfikacja tożsamości znacząco redukowała agresję w komentarzach7. Z drugiej — system nie rozwiązał problemu botów z zagranicy (rosyjskich, chińskich, północnokoreańskich), bo weryfikacja obejmowała tylko koreańskie numery identyfikacyjne. Pojawiły się też kontrowersje wokół wolności słowa, a w 2012 roku koreański Trybunał Konstytucyjny uchylił ten wymóg, uznając go za nieproporcjonalne ograniczenie swobody wypowiedzi.

Lekcja jest ważna: sama weryfikacja tożsamości nie wystarczy, jeśli nie jest zaprojektowana z właściwymi zabezpieczeniami technicznymi i prawnymi. Koreański system był nakazem prawnym bez warstwy kryptograficznej — wymagał podania prawdziwego imienia, zamiast potwierdzenia, że jesteś prawdziwą osobą, z zachowaniem pseudonimowości. Model europejski proponuje coś innego: nie musisz ujawniać imienia, ale system musi wiedzieć, że za kontem stoi jeden, prawdziwy człowiek.

mObywatel: Polacy już to mają

O mObywatelu nie trzeba opowiadać polskiemu czytelnikowi — ponad 20 milionów Polaków korzysta z tej aplikacji. mObywatel to dowód osobisty, prawo jazdy, dowód rejestracyjny pojazdu, recepty, legitymacja emerycka — wszystko w jednym telefonie. To nie jest eksperyment ani pilotaż. To masowo używany system cyfrowej tożsamości, który działa od lat.

Europejska Superaplikacja rozszerza logikę mObywatela na cały ekosystem usług cyfrowych. Jeśli masz mObywatela, masz już fundament — zweryfikowaną, cyfrową tożsamość w kieszeni. Krok od tego do logowania się w bezpiecznym ekosystemie europejskich usług jest technicznie krótki. Wystarczy połączyć istniejącą infrastrukturę (mObywatel, Profil Zaufany, eID) z EUDI Wallet, który standaryzuje te systemy na poziomie całej Unii.

6. Najczęstsze obawy i odpowiedzi

Propozycja „jedna osoba = jedno konto” wywołuje zrozumiałe obawy. Każda z nich zasługuje na poważną odpowiedź — nie na zbywanie czy bagatelizowanie. Poniżej pięć najczęściej powtarzanych zarzutów i nasze odpowiedzi na każdy z nich.

„To jak chiński internet — rząd będzie wiedział wszystko”

Ta obawa jest zrozumiała, ale opiera się na założeniu, że każda weryfikacja tożsamości prowadzi do modelu chińskiego. A modele te różnią się w sposób fundamentalny — nie deklaratywnie, lecz architektonicznie.

Chiński System Kredytu Społecznego (Social Credit System) opiera się na centralnej bazie, w której państwo gromadzi i koreluje dane z każdej sfery życia obywatela: zakupy, podróże, aktywność w sieci, kontakty towarzyskie. Państwo ma pełny, ciągły wgląd w życie obywatela.

Model europejski opiera się na zdecentralizowanym portfelu. Dane nie trafiają do centralnej bazy — pozostają na urządzeniu użytkownika. Państwo nie ma wglądu w Twoją aktywność. Nie wie, z kim rozmawiasz, co kupujesz, jakie strony odwiedzasz. Ma tylko jedno potwierdzenie: że jesteś prawdziwą osobą. To różnica między kamerą śledzącą każdy Twój krok a bramkarzem, który sprawdza Twój bilet i zapomina Twoją twarz.

Zabezpieczenia tego modelu nie są deklaracjami polityków — są wbudowane w architekturę: kod jest open source (każdy może sprawdzić, jak system działa), nadzór sprawują niezależne instytucje (Europejski Inspektor Ochrony Danych, krajowe urzędy ochrony danych), a architektura wymusza privacy by design zgodnie z art. 25 RODO.

„To zniszczy wolność słowa”

Weryfikacja tożsamości nie oznacza, że musisz podpisywać się imieniem i nazwiskiem pod każdym komentarzem. W Europejskiej Superaplikacji możesz nadal działać pod pseudonimem. Możesz wyrażać kontrowersyjne opinie, krytykować polityków, pisać ostre recenzje. Różnica polega na jednym: system wie, że za Twoim pseudonimem stoi prawdziwa osoba. Jedna osoba, jedno konto.

Wolność słowa oznacza prawo do mówienia. Nie oznacza prawa do mówienia milionem głosów jednocześnie. Dziś jeden człowiek — lub jeden algorytm — może stworzyć tysiące fałszywych kont i zalać przestrzeń publiczną sztucznie wygenerowaną „opinią publiczną”. To nie jest wolność słowa. To jej zaprzeczenie — bo prawdziwe głosy giną w szumie.

Pomyśl o wyborach. Czy wyobrażasz sobie system, w którym jedna osoba może zagłosować milion razy? Nie? To dlaczego akceptujemy to w debacie publicznej?

„A co z sygnalistami i dysydentami?”

To najpoważniejsza obawa i zasługuje na najpoważniejszą odpowiedź.

Po pierwsze: pseudonimowość w systemie weryfikowanym chroni lepiej niż anonimowość w systemie otwartym. Sygnalista działający pod pseudonimem w Europejskiej Superaplikacji jest chroniony na poziomie systemu — jego tożsamość jest zaszyfrowana, a dostęp do niej wymaga nakazu sądowego. To silniejsza ochrona niż anonimowe konto na platformie, które może zostać zdemaskowane przez wyciek danych, analizę IP lub błąd użytkownika.

Po drugie: Unia Europejska ma Dyrektywę o ochronie sygnalistów (2019/1937), która zapewnia prawne ramy ochrony osób zgłaszających nieprawidłowości. Weryfikowana tożsamość nie znosi tej ochrony — wzmacnia ją, bo sygnalista jest rozpoznawany jako prawdziwa osoba (nie bot), co nadaje jego zgłoszeniu wiarygodność.

Po trzecie — i to jest kluczowe: Europejska Superaplikacja to warstwa dodatkowa, nie zastępująca. Otwarty internet, Tor, VPN, szyfrowane komunikatory — wszystko to nadal istnieje i pozostaje dostępne. Dla osób żyjących pod presją autorytarnych reżimów, dla ofiar przemocy, dla dysydentów — narzędzia pełnej anonimowości pozostają na wyciągnięcie ręki. Europejska Superaplikacja nie likwiduje anonimowego internetu. Tworzy obok niego bezpieczną przestrzeń, w której weryfikacja jest domyślna — bo w masowej komunikacji publicznej to weryfikacja, nie anonimowość, chroni społeczeństwo.

Analogia: dziennikarz ma prawo chronić źródło. Ale sam dziennikarz nie jest anonimowy — jest zweryfikowaną osobą z nazwiskiem i reputacją do stracenia. Właśnie ta weryfikacja nadaje jego ochronie źródła wiarygodność.

„Rząd zmieni się i użyje danych przeciwko obywatelom”

To realne ryzyko — i właśnie dlatego architektura systemu musi je uniemożliwiać technicznie, nie tylko prawnie. Prawo można zmienić. Architekturę zmienić znacznie trudniej — szczególnie gdy jest open source i nadzorowana przez wiele niezależnych instytucji.

Oto konkretne mechanizmy, które zabezpieczają system przed nadużyciem:

Kod jest open source. Każdy — dziennikarz, naukowiec, obywatel, organizacja pozarządowa — może sprawdzić, jak system działa. Jeśli ktoś spróbuje dodać tylne drzwi (backdoor) do kodu, zostanie to wykryte.

Dane pozostają na urządzeniu użytkownika. Nie w centralnej bazie rządowej. Nawet gdyby rząd chciał uzyskać masowy dostęp do danych, nie ma ich gdzie szukać — bo nie są zgromadzone w jednym miejscu.

Nadzór sprawują instytucje niezależne od bieżącej polityki: Europejski Inspektor Ochrony Danych (EDPS), krajowe urzędy ochrony danych, komisje audytowe złożone z przedstawicieli czołowych europejskich uniwersytetów.

Granularna kontrola użytkownika: sam decydujesz, które dane ujawniasz, komu i na jak długo. Każda próba odczytu Twoich danych jest rejestrowana w logach, do których masz pełny dostęp — widzisz, kto i kiedy pytał o Twoje poświadczenia.

System jest wielojurysdykcyjny. Nadzorowany przez 27 krajów UE. Żaden pojedynczy rząd nie ma nad nim pełnej kontroli. Zmiana architektury wymagałaby zgody wszystkich — co jest celowym zabezpieczeniem przed autorytarnymi zapędami pojedynczego państwa.

„Weryfikacja to inwigilacja pod ładną nazwą”

Inwigilacja oznacza śledzenie bez Twojej wiedzy i zgody. Ktoś obserwuje, co robisz, z kim rozmawiasz, co kupujesz — a Ty o tym nie wiesz.

Weryfikacja oznacza potwierdzenie jednego faktu: że jesteś tym, za kogo się podajesz. Po potwierdzeniu system „zapomina” o transakcji. Nie przechowuje informacji o tym, kiedy się weryfikowałeś, w jakiej usłudze ani w jakim kontekście.

Różnica jest jak między ochroniarzem, który sprawdza Twój bilet i zapomina Twoją twarz, a kamerą, która nagrywa każdy Twój krok. Model korporacyjny (Google, Meta) to kamera — śledzenie 24/7, budowanie profilu, sprzedaż danych reklamodawcom. Model europejski to ochroniarz — sprawdza, co musi sprawdzić, i idzie dalej.

Paradoksalnie to właśnie obecny model „anonimowego” internetu jest maszyną do inwigilacji. Raport amerykańskiej Federalnej Komisji Handlu (FTC) z 2024 roku potwierdził, że największe platformy prowadzą „rozległą inwigilację” konsumentów, zbierając dane nie tylko z własnych serwisów, ale też od zewnętrznych brokerów danych — często bez wiedzy i realnej zgody użytkowników9. „Darmowe” usługi są opłacane Twoją prywatnością. EUDI Wallet proponuje odwrócenie tego modelu: płacisz za usługę, a Twoje dane zostają u Ciebie.

7. Co to zmienia w praktyce

Teoria i technologia to jedno. Ale jak wygląda internet, w którym każdy użytkownik jest zweryfikowanym człowiekiem? Co zmienia się w codziennym doświadczeniu? Oto konkretne scenariusze.

Koniec farm trolli

W systemie „jedna osoba = jedno konto” rosyjska farma trolli nie może wygenerować 34 milionów komentarzy z fałszywych kont. Bo nie może tych kont założyć. Każde konto wymaga weryfikacji przez EUDI Wallet — a portfel tożsamości jest powiązany z jedną, prawdziwą osobą. Jeden człowiek, jeden głos. Można się z nim zgadzać lub nie — ale nie da się go pomnożyć milion razy.

To nie eliminuje propagandy — ludzie nadal mogą wyrażać kontrowersyjne opinie, i mają do tego prawo. Ale eliminuje możliwość sztucznego mnożenia głosów, tworzenia iluzji poparcia społecznego i zalewania przestrzeni publicznej wygenerowanym szumem. Dezinformacja traci swój najskuteczniejszy kanał dystrybucji.

Koniec oszustw tożsamościowych

Konto na marketplace jest powiązane z prawdziwą osobą. Sprzedawca-widmo — ktoś, kto wystawia ogłoszenie, inkasuje pieniądze i znika — staje się technicznie niemożliwy. Jeśli ktoś Cię oszuka, istnieje ścieżka prawna do ustalenia jego tożsamości. Nie musisz ufać anonimowemu awatarowi — ufasz systemowi, który zweryfikował, że po drugiej stronie jest prawdziwy człowiek odpowiadający za swoje działania.

Basia z historii opisywanej w jednym z naszych wcześniejszych artykułów nie musi już wybierać między prywatnością a zaufaniem. Może wystawić telefon na sprzedaż pod pseudonimem, a kupujący wie, że ma do czynienia z prawdziwą, zweryfikowaną osobą — nawet jeśli nie zna jej imienia.

Nowa jakość debaty publicznej

Kiedy wiesz, że za każdym komentarzem stoi prawdziwa osoba — nawet pod pseudonimem — ton rozmowy się zmienia. Badania z Korei Południowej potwierdziły, że weryfikacja tożsamości znacząco redukuje agresję online7. To nie zaskakuje: w świecie fizycznym też zachowujemy się inaczej, gdy wiemy, że ktoś nas widzi.

Nie chodzi o eliminację ostrej debaty. Kontrowersyjne opinie, krytyka polityczna, satyryczny humor — wszystko to zostaje. Zmienia się jedno: nie można się schować za armią fałszywych kont, żeby stworzyć wrażenie masowego poparcia. Każdy głos jest głosem jednej osoby. Debata staje się prawdziwsza — bo opiera się na prawdziwych ludziach, nie na symulacjach.

Wiarygodne opinie i recenzje

Kiedy każda recenzja produktu pochodzi od zweryfikowanego użytkownika, który naprawdę kupił dany produkt, przemysł fake reviews traci fundament. Nie da się wygenerować tysiąca entuzjastycznych opinii z fałszywych kont, bo takich kont nie da się założyć. Recenzja jednego użytkownika to opinia jednego człowieka — nie dziesięciu botów pracujących dla konkurencji.

To zmienia nie tylko e-commerce. Zmienia sposób, w jaki podejmujemy decyzje — o lekarzach, restauracjach, hotelach, usługach. Zaufanie do opinii online, które dziś jest na historycznie niskim poziomie, ma szansę zostać odbudowane.

Bezpieczeństwo dzieci

W obecnym modelu „weryfikacja wieku” to pole wyboru: „mam 13 lat” — klik. Każde dziecko potrafi to obejść. W modelu opartym na EUDI Wallet weryfikacja wieku odbywa się na poziomie systemu, nie regulaminu. System nie pyta dziecka, ile ma lat — sprawdza to kryptograficznie, bez ujawniania daty urodzenia.

To oznacza, że treści i usługi przeznaczone dla dorosłych są faktycznie niedostępne dla dzieci — nie przez zakaz, który można obejść kliknięciem, ale przez architekturę, która uniemożliwia obejście. Ochrona dzieci staje się funkcją systemu, nie jego regulaminu.

Wybory i petycje online

Dziś petycje internetowe to w dużej mierze fikcja. Pod „petycją z milionem podpisów” może stać tysiąc botów i kilkanaście prawdziwych osób. Politycy to wiedzą — i dlatego ignorują petycje online.

W systemie weryfikowanej tożsamości petycja podpisana przez milion osób to petycja podpisana przez milion prawdziwych ludzi. Każdy podpis jest unikalny, bo każde konto jest unikalne. To zmienia siłę narzędzi demokratycznych: inicjatywy obywatelskie, referenda, konsultacje społeczne zyskują wiarygodność, której dziś nie mają.

Podsumowanie

Przez trzydzieści lat anonimowość była traktowana jako fundament wolności w internecie. Przez większość tego czasu słusznie — bo chroniliśmy się przed systemami, które nie zasługiwały na zaufanie. Ale świat się zmienił. Anonimowość, która miała chronić słabych, stała się bronią silnych: państwowych farm trolli, zorganizowanych sieci dezinformacji, botów generujących miliony fałszywych głosów.

Nie proponujemy końca prywatności. Proponujemy jej prawdziwy początek. System, w którym Twoja tożsamość jest zweryfikowana — ale Twoje dane pozostają pod Twoją kontrolą. W którym nikt nie buduje Twojego profilu psychologicznego, nie sprzedaje Twoich nawyków reklamodawcom, nie śledzi Twoich kroków między serwisami. W którym wiesz, że rozmawiasz z prawdziwym człowiekiem — nawet jeśli nie znasz jego imienia.

To model, który w świecie fizycznym stosujemy od stuleci: prywatność plus rozliczalność. Lekarz, bank, wybory, tablica rejestracyjna — wszędzie łączymy weryfikację z ochroną danych. Internet jest jedynym miejscem, gdzie zmuszono nas do wyboru między inwigilacją a chaosem. Europejska Superaplikacja proponuje trzecią drogę.

Przeczytaj więcej

Przypisy

Footnotes

  1. Imperva, „Bad Bot Report 2024″. Raport analizujący globalny ruch botów w internecie. Według danych Imperva, 51% całego ruchu w sieci w 2023 roku pochodziło od botów (32% to tzw. bad bots, 19% to boty „dobre”, np. roboty wyszukiwarek). ↩
  2. Meta Platforms, Inc., raporty kwartalne 2024–2025. Meta szacuje, że fałszywe konta stanowią ok. 3–4% aktywnych użytkowników Facebooka miesięcznie. Przy ok. 3,07 mld aktywnych użytkowników daje to ok. 90–140 mln fałszywych kont. ↩
  3. Szacunki dotyczące platform X/Twitter opierają się na niezależnych analizach, m.in. badaniach CHEQ (2024) oraz analizach akademickich prowadzonych przy użyciu narzędzi takich jak Botometer (Indiana University). Zakresy szacunków wahają się od 25% (konserwatywne) do 64% (górne szacunki dla kont podejrzanych o nieautentyczność). ↩
  4. TikTok, „Community Guidelines Enforcement Report Q1 2024″. TikTok raportuje usunięcie 171 milionów kont w pierwszym kwartale 2024 roku za naruszenia regulaminu. ↩
  5. VSquare / OKO.press, śledztwo dziennikarskie dot. operacji Social Design Agency w polskim internecie, 2024. Ujawniona skala: 33,9 mln komentarzy i ok. 40 tys. postów/grafik wygenerowanych przez rosyjską farmę trolli w pierwszych miesiącach 2024 roku. ↩
  6. John Suler, „The Online Disinhibition Effect”, CyberPsychology & Behavior, 2004. Klasyczna praca opisująca mechanizmy psychologiczne odpowiedzialne za zmianę zachowania w warunkach anonimowości online. ↩
  7. Daegon Cho, Soodong Kim, „Empirical analysis of online anonymity and user behaviors: the impact of real name policy”, 45th Hawaii International Conference on System Sciences (HICSS), 2012. Badania wykazały, że komentarze publikowane anonimowo zawierały agresywne lub obraźliwe treści w ok. 53% przypadków, wobec ok. 29% w przypadku komentarzy podpisanych imieniem. ↩ ↩2 ↩3
  8. Szacunki dotyczące fałszywych recenzji opierają się na wielu źródłach, m.in.: raport World Economic Forum (2023) wskazujący na ok. 30–40% fake reviews w głównych serwisach e-commerce, oraz badania Fakespot (2024) szacujące odsetek nieautentycznych recenzji na ok. 42% na Amazon i 47% na Walmart. ↩
  9. Federal Trade Commission, „A Look Behind the Screens: Examining the Data Practices of Social Media and Video Streaming Services”, wrzesień 2024. Raport dokumentuje praktyki „rozległej inwigilacji” konsumentów przez największe firmy technologiczne, w tym zbieranie danych z platform, od brokerów danych i poprzez śledzenie pasywne. ↩